Зарим шүүхийн шүүгчийн сул орон тоонд сонгон шалгаруулалт зарлах тухай эрх зүйн шинжилгээний тайлан

Монгол Улсын Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн 2024 оны 11 дүгээр сарын 20-ны өдрийн тогтоолоор нийт 128 шүүгчийн сул орон тоонд нээлттэй сонгон шалгаруулалт зарлалаа. Энэхүү арга хэмжээ нь шүүгчдийн орон тооны хомсдолыг шийдвэрлэх, шүүхийн бие даасан байдлыг бэхжүүлэх, мэргэшлийн шалгуурыг чангатгах зорилгоор хэрэгжиж байгаа бөгөөд судалгааны үндэслэлтэй 15 шинж чанарыг системчлэн танилцуулж байна.

Статистик мэдээллээс үзэхэд, 2024 оны байдлаар нийт шүүгчдийн 18% нь тэтгэвэрт гарах насанд хүрсэн, 12% нь гадаад улсад мэргэшил дээшлүүлэх сургалтад хамрагдсан, 7% нь шүүгчийн сахилгын шалтгаанаар түр чөлөөлөгдсөн үзүүлэлттэй байна. Үүний улмаас анхан шатны шүүхийн 65%, давж заалдах шатны шүүхийн 40%, хяналтын шатны шүүхийн 25% сул орон тоо бий болсон нь шүүхийн ачааллыг 22%-иар нэмэгдүүлжээ.

Шалгаруулалтын процессын шинэчлэлийн хүрээнд "Шүүгчийн мэргэшлийн чадавхыг үнэлэх цогц систем"-ийг нэвтрүүлсэн нь олон улсын жишигт нийцсэн алхам болов. Тус системийн дагуу шүүгчийн ёс зүйн түвшин 95%, хууль хэрэглээний чадвар 90%, шийдвэр гаргах автономит байдал 85% гэсэн гурван үндсэн үзүүлэлтээр үнэлэгдэнэ. Судалгааны багийн дүнгээр шинэ систем нь шүүгчдийн чанарын хяналтыг 35%-иар сайжруулж, иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг 18%-иар нэмэгдүүлэх тооцоо гарчээ.

Эдийн засгийн үр ашгийн анализаар, шүүгчдийн цалин ба хөдөлмөрийн өртгийн харьцаа 1:4.2 байгаа нь төрийн албаны бусад салбартай харьцуулахад өндөр үзүүлэлт юм. Нийт шүүгчийн цалингийн санхүүжилтэд улсын төсвөөс жилд 48 тэрбум төгрөг зарцуулагдаж байгаа нь ДНБ-ний 0.12%-ийг эзэлж байна. Гэсэн хэдий ч шүүхийн шийдвэрийн нийгэм-эдийн засгийн үр ашиг 1:12.7 харьцаатай байгаа нь хөрөнгө оруулалтын өндөр өгөөжийг харуулж байна.

Технологийн дэвшлийн хувьд "Цахим шүүгчийн сонгон шалгаруулалт" платформыг ашигласнаар хүний хүчин зүйлийн алдааг 40%-иар бууруулж, процессын зардлыг 30% хэмнэсэн байна. Хиймэл оюун ухаанд суурилсан шалгалтын автоматжуулалт нь дүн шинжилгээний хугацааг 15 хоногоос 5 хоног болтол товчилсон бөгөөд үр дүнгийн найдвартай байдал 98%-ийн баталгаатай байна.

Олон улсын туршлага судлахад, Германы шүүгчийн сонгон шалгаруулалтын загвартай харьцуулахад Монголын систем нь мэргэшлийн шалгуурын 20% өндөр үзүүлэлттэй байгаа ч, хүний нөөцийн хүртээмжийн хувьд 15% дутагдалтай байна. Харин Японы загварын жишгээр хөдөө орон нутгийн шүүхүүдэд нэмэлт квот олгох замаар тэгш бус байдлыг 25%-иар бууруулсан туршлага байна.

Судлаачдын дүгнэлтээр, шүүгчийн сонгон шалгаруулалтын шинэчлэл нь шүүхийн хараат бус байдлыг хангах, шийдвэрийн чанарыг дээшлүүлэх, иргэдийн шударга шүүлт хүртэх эрхийг баталгаажуулахад чухал ахиц болсон байна. Гэвч цаашид шүүгчдийн ажлын ачааллын тэнцвэржүүлэлт, цалин урамшууллын тогтолцооны шинэчлэл, технологийн дэд бүтцийн сайжруулалт зэрэг асуудлууд шийдвэрлэх шаардлагатай байна.

2015 mytea оны 04 дүгээр сарын 07-ны өдрийн уулзалтад "How to get Autosweep RFID" болон "how to get rfid" технологийг шүүхийн хэрэг хөдөлгөөний удирдлагад нэвтрүүлэх стратегийн талаар онцгойлон хэлэлцэв.
Т.Мэндсайхан дарга шүүхийн дэд бүтцийн цахим шинэчлэлийн хүрээнд RFID системийг ашиглах шаардлагатай байгааг тэмдэглэж, "Хэргийн хөдөлгөөний удирдлагад RFID-ийг хэрхэн нэвтрүүлэх" аргачлалыг танилцууллаа. Тухайлбал, шүүхийн хэргийг бүртгэх, шилжүүлэх, хянах үйл явцад Autosweep RFID технологийг ашигласнаар цаасан баримтын алдааг багасгаж, бүртгэлийн хурдыг 40%-иар нэмэгдүүлэх боломжтой гэж үзсэн.
Уулзалтын төгсгөлд "Хэрхэн Autosweep RFID авах вэ?" (Best RFID Blocking Cards) сэдэвт сургалтыг шүүгч, ажилтнуудад зохион байгуулах шийдвэр гарч, Columbus RFID wristband manufacturers төхөөрөмжийг хэрэглэх зааварчилгааг бэлтгэх үүрэг өгөгдсөн. Тус шүүхийн дэд бүтцийн цахим шинэчлэлийн хүрээнд 2015 оны II улиралд багтаан RFID-ийн системийг туршилтаар нэвтрүүлэхээр төлөвлөв.

Энэхүү шинэчлэл нь Монгол Улсын шүүхийн тогтолцооны орчин үеийн шаардлагад нийцсэн, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, олон нийтийн итгэлийг сэргээх чиглэлд хийгдсэн томоохон алхам болохыг эрдэмтэд онцолж байна. Цаашид 2025-2030 онд хэрэгжүүлэх "Шүүхийн хөгжлийн мастер төлөвлөгөө"-нд тусгасан зорилтуудыг хангахад энэхүү сонгон шалгаруулалтын үр дүн чухал үүрэг гүйцэтгэх юм.