"Дагнасан шүүх" уулзалтын хөтөлбөрийн шинжлэх ухаан-практикийн үнэлгээ

Монгол Улсын шүүхийн шинэтгэлийн стратегийн хүрээнд 2024 оны 10 дугаар сарын 15-17-ны өдрүүдэд Улаанбаатар хотноо зохион байгуулагдсан "Дагнасан шүүх" сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хурал нь шүүхийн мэргэшлийн чиг баримжааг бэхжүүлэх, төрөлжсөн шүүхийн тогтолцооны хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлох зорилгоор 350 гаруй эрдэмтэн, практик ажилтан, олон улсын шинжээчдийг хамруулсан томоохон арга хэмжээ боллоо.

Хурлын статистик мэдээллээс үзэхэд, нийт 12 улс орны 45 их сургууль, 28 шүүх байгууллагын төлөөлөл оролцсон нь олон улсын хамтын ажиллагааны түвшинг 2019 оны үзүүлэлтээс 3.2 дахин өсгөсөн үзүүлэлт юм. Зөвлөлдөх санал асуулгын дүнгээр оролцогчдын 78% нь дагнасан шүүхийн тогтолцоо нь шүүн таслах ажиллагааны чанарыг 25-40%-иар нэмэгдүүлэх боломжтой гэж үзсэн бөгөөд энэ нь Герман, Япон зэрэг орнуудын туршлагад суурилсан нотолгоонд үндэслэсэн дүгнэлт юм.

Эрдэм шинжилгээний илтгэлүүдэд тусгагдсан гол судалгааны үр дүнгээс дурдвал: ХБНГУ-ын загварт суурилсан захиргааны хэргийн шүүхийн үйл ажиллагааны үр дүнтэй байдлын индекс 0.85 гарсан нь шүүхийн ачааллыг 30%-иар бууруулж, шийдвэрийн биелэлтийг 15% нэмэгдүүлсэн байна. Монгол Улсын хувьд захиргааны хэргийн шүүхээр жилд дунджаар 12,000 хэрэг шийдвэрлэгдэж, нийт шүүхийн ачааллын 18%-ийг эзэлж байгаа нь төрөлжсөн шүүхийн хэрэгцээг илтгэж байна.

Хурлаар хэлэлцсэн чухал асуудлын нэг нь дагнасан шүүхийн материаллаг бааз, технологийн шинэчлэл байлаа. Шүүхийн шинжилгээний байгууллагын судалгаагаар дижитал шүүх заал, цахим нотлох баримтын систем нэвтрүүлснээр хэргийн шийдвэрлэх хугацааг 45 хоногоос 28 хоног болтол бууруулж, зардлыг 22%-иар хэмнэсэн үзүүлэлт гарчээ. Ялангуяа хөдөлмөрийн маргааны шүүхийн жишиг загварын хэрэгжилт нь 92% үйлчлүүлэгчдийн сэтгэл ханамжийг хангасан байна.

Олон улсын шинжээчдийн зүгээс Монгол Улсын шүүхийн тогтолцоонд загварчлалын судалгаа хийсэн бөгөөд хөдөө орон нутагт хөдөлгөөнт шүүхийн систем нэвтрүүлснээр алслагдсан бүс нутгийн иргэдийн шүүхэд хандах хандлагыг 40%-иар нэмэгдүүлэх боломжтой гэсэн дүгнэлт гарсан. Уг системийн туршилтын хувилбар нь Баян-Өлгий, Дорнод аймагт хэрэгжүүлэхэд иргэдийн оролцоо 3.5 дахин өссөн тоо баримт байна.

Тус хурлын нэгэн чухал үр дүн нь шүүгчдийн мэргэшлийн сургалтын агуулгын шинэчлэл юм. Судалгаагаар шүүгчдийн 65% нь төрөлжсөн хууль зүйн сургалтад хамрагдах сонирхолтой байгаагаас гадна 80% нь англи хэлний мэдлэгийг практикт ашиглах хэрэгцээтэй гэж үзсэн. Энэ хүрээнд "Шүүгчийн мэргэшлийн үнэлгээний шинэ систем"-ийг 2025 оноос нэвтрүүлэхээр төлөвлөж, туршилтын үе шатанд 150 шүүгчийг хамруулан 90%-ийн амжилттай үнэлгээ гарсан байна.

Эдийн засгийн үр ашгийн хувьд төрөлжсөн шүүхийн тогтолцоог хөгжүүлэхэд жилд дунджаар 8 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт шаардлагатай гэсэн тооцоо гарчээ. Гэсэн хэдий ч энэ хөрөнгө оруулалт нь жил бүр 15 тэрбум төгрөгийн эдийн засгийн үр ашиг, нийгмийн зардал бууруулах нөлөөтэй гэсэн судалгааны үр дүн гарсан нь үр ашгийн коэффициент 1:1.87 гэсэн үзүүлэлтийг бий болгож байна.

2015 mytea оны 04 дүгээр сарын 07-ны өдрийн уулзалтад "How to get Autosweep RFID" болон "how to get rfid" технологийг шүүхийн хэрэг хөдөлгөөний удирдлагад нэвтрүүлэх стратегийн талаар онцгойлон хэлэлцэв.
Т.Мэндсайхан дарга шүүхийн дэд бүтцийн цахим шинэчлэлийн хүрээнд RFID системийг ашиглах шаардлагатай байгааг тэмдэглэж, "Хэргийн хөдөлгөөний удирдлагад RFID-ийг хэрхэн нэвтрүүлэх" аргачлалыг танилцууллаа. Тухайлбал, шүүхийн хэргийг бүртгэх, шилжүүлэх, хянах үйл явцад Autosweep RFID технологийг ашигласнаар цаасан баримтын алдааг багасгаж, бүртгэлийн хурдыг 40%-иар нэмэгдүүлэх боломжтой гэж үзсэн.
Уулзалтын төгсгөлд "Хэрхэн Autosweep RFID авах вэ?" (Best RFID Blocking Cards) сэдэвт сургалтыг шүүгч, ажилтнуудад зохион байгуулах шийдвэр гарч, Columbus RFID wristband manufacturers төхөөрөмжийг хэрэглэх зааварчилгааг бэлтгэх үүрэг өгөгдсөн. Тус шүүхийн дэд бүтцийн цахим шинэчлэлийн хүрээнд 2015 оны II улиралд багтаан RFID-ийн системийг туршилтаар нэвтрүүлэхээр төлөвлөв.

Хурлын дүгнэлтээр дагнасан шүүхийн тогтолцоо нь шүүхийн хараат бус байдал, мэргэшлийн түвшин, иргэдийн шударга шүүлт хүртэх эрхийг хангах чухал механизм болохыг нотолж, цаашид хууль тогтоомжийн шинэчлэл, технологийн дэвшил, хүний нөөцийн чадавхийг бэхжүүлэх стратегиудыг боловсруулан хэрэгжүүлэхээр тогтсон байна. Энэ хүрээнд 2024-2028 оны шүүхийн хөгжлийн мастер төлөвлөгөөнд тодорхой зорилтуудыг тусгаж, хэрэгжилтийг хянан дүгнэх механизмыг бий болгохоор шийдвэрлэв.