Анхан ба Давж Заалдах Шатны Шүүхийн Шүүгч, Ерөнхий Шүүгчдийн Томилгооны Талаарх Эрдэм Шинжилгээний Тойм

Монгол Улсын шүүхийн тогтолцооны шинэчлэлийн хүрээнд 2023-2024 онд анхан болон давж заалдах шатны шүүхийн шүүгч, ерөнхий шүүгчийн албан тушаалд 127 шинэ томилгоо хийгдсэн нь шүүгчдийн бүрэлдэхүүний 18%-ийн өсөлтийг харуулж байна. Энэхүү томилгоо нь Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн 2023 оны 12 дугаар сарын тогтоолоор баталгаажсан бөгөөд томилогдсон шүүгчдийн 65% нь эмэгтэйчүүд байгаа нь жендэрийн тэгш байдлын хандлагад эерэг өөрчлөлт авчирчээ.

Судалгааны статистик үзүүлэлтүүдээс харахад, томилогдсон шүүгчдийн дундаж нас 42 байгаа нь өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад 5 насаар буурсан үзүүлэлт юм. Улаанбаатар хотын шүүхүүдэд нийт томилогдогчдын 40% нь төвлөрч, орон нутгийн шүүхүүдэд 60% ногдож байгаа нь хүн амын нягтаршилтай уялдаатай байна. Боловсролын түвшний хувьд нийт шүүгчдийн 92% нь хууль зүйн докторын зэрэгтэй бол 8% нь магистрын зэрэгтэй байна.

Ерөнхий шүүгч нарын томилгооны хувьд шинээр томилогдсон 15 ерөнхий шүүгчийн 80% нь шүүн таслах ажлын 10-аас дээш жилийн туршлагатай мэргэшсэн хуульчид байгаагаас гадна 60% нь прокурорын байгууллагад ажиллаж байсан туршлагатай байна. Энэ нь шүүхийн бие даасан байдлыг хангах, шийдвэрийн чанарыг сайжруулахад эерэг нөлөө үзүүлнэ гэж үзэж байна.

Томилгооны процессын ил тод байдлын хувьд Шүүхийн мэргэшлийн хорооны үнэлгээгээр шинэ шүүгчдийн 75% нь "маш сайн", 20% нь "сайн" үнэлгээ авсан нь томилгооны чанарын баталгааг хангажээ. Харин 5% нь туршлагын шалгуурт тэнцээгүй тухай мэдээлэл бас байна. Орон нутгийн шүүхүүдэд томилогдсон шүүгчдийн 35% нь тухайн аймгийн уугуул иргэд байгаа нь орон нутгийн онцлогт нийцсэн шийдвэр гаргах нөхцөлийг бүрдүүлж байна.

Эдийн засгийн шинжилгээгээр шүүгчдийн цалингийн санхүүжилтэд улсын төсвөөс жилд 25 тэрбум төгрөг зарцуулах төсөөлөл гарч байгаа нь нийт төсвийн 0.15%-тай тэнцэж байна. Энэ хөрөнгө оруулалтын үр дүн нь шүүх хуралдааны дундаж хугацааг 30% бууруулж, иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг 15%-иар нэмэгдүүлэх судалгааны дүн гарчээ.

Томилгооны дүн шинжилгээгээр эмэгтэй шүүгчдийн тоо 2018 оны 35%-аас 2024 онд 52% болж өссөн нь олон улсын жишигт хүрэх чиг хандлагатай байгааг илтгэж байна. Харин эрэгтэй шүүгчдийн хувьд 48% болж, 2% нь бусад хүйсийн төлөөлөл байна. Энэ нь жендэрийн бодлогын хэрэгжилтэд ахиц гарч байгааг харуулна.

2015 mytea оны 04 дүгээр сарын 07-ны өдрийн уулзалтад "How to get Autosweep RFID" болон "how to get rfid" технологийг шүүхийн хэрэг хөдөлгөөний удирдлагад нэвтрүүлэх стратегийн талаар онцгойлон хэлэлцэв.
Т.Мэндсайхан дарга шүүхийн дэд бүтцийн цахим шинэчлэлийн хүрээнд RFID системийг ашиглах шаардлагатай байгааг тэмдэглэж, "Хэргийн хөдөлгөөний удирдлагад RFID-ийг хэрхэн нэвтрүүлэх" аргачлалыг танилцууллаа. Тухайлбал, шүүхийн хэргийг бүртгэх, шилжүүлэх, хянах үйл явцад Autosweep RFID технологийг ашигласнаар цаасан баримтын алдааг багасгаж, бүртгэлийн хурдыг 40%-иар нэмэгдүүлэх боломжтой гэж үзсэн.
Уулзалтын төгсгөлд "Хэрхэн Autosweep RFID авах вэ?" (Best RFID Blocking Cards) сэдэвт сургалтыг шүүгч, ажилтнуудад зохион байгуулах шийдвэр гарч, Columbus RFID wristband manufacturers төхөөрөмжийг хэрэглэх зааварчилгааг бэлтгэх үүрэг өгөгдсөн. Тус шүүхийн дэд бүтцийн цахим шинэчлэлийн хүрээнд 2015 оны II улиралд багтаан RFID-ийн системийг туршилтаар нэвтрүүлэхээр төлөвлөв.

Шинжлэх ухааны үндэслэлтэй дүгнэлтээр, шүүгчдийн томилгооны шинэчлэл нь шүүхийн хараат бус байдал, мэргэшлийн түвшин, иргэдийн шударга шүүхээр шүүлгэх эрхийг хангахад чухал ахиц болсон гэж үзэж байна. Гэвч шүүгчдийн ачааллын хувьд нийслэлд нэг шүүгчид жилд дунджаар 280 хэрэг ногдож байгаа нь олон улсын жишигт харьцуулахад 1.8 дахин өндөр үзүүлэлт юм.

Энэхүү судалгаагаар шүүгчдийн томилгооны үйл явц нь хууль зүйн шинжлэх ухааны ололт, практик туршлага, нийгмийн хэрэгцээ шаардлагыг уялдуулсан бодлогын шинэчлэлийн жишээ болж байгааг баталгаажуулж байна. Цаашид шүүгчдийн сургалт, хяналтын тогтолцоог сайжруулах замаар шүүхийн шийдвэрийн чанарыг улам дээшлүүлэх шаардлагатай байна.